Polskie szkolnictwo wyższe lat dziewięćdziesiątych cz. II

Dyskusję nad jakością kształcenia w Polsce zainicjowało seminarium informacyjno-dy- skusyjne w Miedzeszynie (marzec 1994 r.)3 Spośród wniosków wysuniętych przez uczestników tego spotkania3 do najważniejszych trzeba zaliczyć zgodę w kwestii, że jakiś system oceny jakości kształcenia w polskim szkolnictwie wyższym jest potrzebny oraz że budowę tego systemu powinno poprzedzić monitorowanie jakości kształcenia w obrębie poszczególnych uczelni.

Od czasu pierwszego seminarium powstało już kilka koncepcji zewnętrznej oceny jakości kształcenia, opartych na zróżnicowanych założeniach i mających służyć różnym celom. Trzeba chociażby wymienić – w kolejności powstawania – projekt akredytacji i klasyfikacji kierunków studiów wysunięty przez Radę Główną Szkolnictwa Wyższego (Kawecki – 1994) , system akredytacyjny Stowarzyszenia Edukacji Menedżerskiej FORUM (toboda – 1995) czy projekt Konferencji Rektorów Uczelni Autonomicznych przekształcenia Centralnej Komisji do spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych w Akademicką Komisję Akredytacyjną (Propozycje… 1995).

Na potrzebę istnienia zewnętrznego wobec uczelni systemu oceniania, opiniowania czy oglądu mechanizmów zapewniania jakości kształcenia wskazało zatem samo środowisko akademickie, podejmując w tym zakresie realne działania. Nie ma natomiast jasności co do tego, jaki system recenzowania jakości kształcenia w polskich uczelniach jest potrzebny, a zarazem możliwy do wprowadzenia.

Próbę odpowiedzi na sformułowane wyżej pytanie opieramy na analizie kierunków najważniejszych zmian, które dokonały się w systemie edukacji na poziomie wyższym po 1989 r. Ponieważ ich charakter określają istniejące ramy prawne, przedstawione zostaną podstawowe rozwiązania ustawowe, analizowane przede wszystkim w aspekcie warunków instytucjonalnego zapewnienia jakości kształcenia. Problemu jakości kształcenia nie sposób bowiem rozważać w oderwaniu od istniejących regulacji prawnych. One to wyznaczają warunki dla przemian zachodzących w szkolnictwie wyższym, w tym także dla różnych form odreagowywania uczelni na lata sterowania centralnego. Charakter obowiązujących rozwiązań ustawowych w dużym stopniu przesądza o możliwościach tworzenia zewnętrznych wobec szkół wyższych instytucji do oceny wewnętrznych standardów uczelni.

Omówione zostaną ponadto rezultaty dyskusji środowiskowej dotyczącej stosunku nauczycieli akademickich do problemu oszacowywania jakości kształcenia oraz wyniki badań nad stanem informacji o jakości kształcenia, dostępnych w uczelniach. Przedstawimy wreszcie wnioski wynikające z dokonanych analiz dla próby wdrożenia systemu zewnętrznego recenzowania szkolnictwa wyższego.

Legislacyjne zręby funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego w Polsce

O radykalnej zmianie zasad funkcjonowania nauki i szkolnictwa wyższego zdecydowały dwie ustawy. W myśl Ustawy o utworzeniu Komitetu Badań Naukowych\ KBN jest naczelnym organem administracji państwowej do spraw polityki naukowej i naukowo-technicznej państwa. Dając do dyspozycji KBN środki na realizację badań Ustawa promuje przy alokacji środków mechanizmy konkurencji między instytucjami szkolnictwa wyższego i zespołami uczonych. KBN finansuje działalność statutową szkół wyższych. Fundusze są rozdzielane na podstawie algorytmu, w którym brane są pod uwagę koszty utrzymania danej jednostki organizacyjnej uczelni, jej poziom naukowy oceniany przez Komitet (kategorie A-D) oraz stopnie naukowe zatrudnionych w niej nauczycieli akademickich. Ponadto Komitet – w drodze konkursu – finansuje projekty badawcze zgłaszane przez indywidualnych uczonych lub przez zespoły (Amsterdamski i in. 1994).

Procedury i kryteria oceny wykorzystywane do rangowania jednostek badawczych oraz przyznawania grantów są przedmiotem krytycznych dyskusji w środowisku akademickim. Mimo iż zapewne wymagają one doskonalenia, to jednak dają podstawy do twierdzenia, iż generalnie poziom badań naukowych oszacowywany jest zgodnie z obowiązującymi na świecie zasadami peer review.

Sądzimy, że zapewnienia jakości badań, gwarantowane Ustawą o utworzeniu Komitetu Badań Naukowych uzasadniają pominięcie w prezentowanych rozważaniach problemu badań naukowych. Ustawa o szkolnictwie wyższym opiera działalność uczelni na zasadzie wolności badań naukowych, wolności twórczości artystycznej i wolności nauczania5. Taki zapis poważnie ogranicza ingerowanie rządu w wewnętrzne sprawy uczelni, przyznając im prawo do kształtowania własnej polityki edukacyjnej (m.in. w zakresie liczby przyjmowanych studentów) i naukowej.

Legislacyjne zręby funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego w Polsce cz. II

Niektóre dotychczasowe uprawnienia ministra edukacji narodowej przejęły ciała reprezentujące środowisko akademickie, m.in. pochodząca z wyboru Rada Główna Szkolnictwa Wyższego. W gestii państwa – w formie bezpośredniej ministra edukacji narodowej, bądź w wyniku powierzenia własnych kompetencji oligarchii akademickiej – pozostaje m.in. kontrola standardów (minima programowe) oraz określenie warunków tworzenia nowych kierunków studiów. Nadzorowanie w skali kraju nadawania stopnia doktora habilitowanego i tytułu profesora powierzono innej korporacji uczonych – Centralnej Komisji do spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych6.

Zakres swobód przyznanych uczelniom po 1989 r. w wyniku zmian prawnych dotyczących funkcjonowania nauki i szkolnictwa wyższego jest generalnie szeroki. Obowiązujące regulacje dają przewagę uprawnień ciałom kolegialnym nad jednoosobowymi, wykonawczymi, obieralnymi przez korporację (Jabłecka 1993). Idąc dalej – w ramach uczelni znaczny stopień samorządności uzyskały rady wydziałów: w ich kompetencji pozostawiono programy i organizację toku studiów7. Wynika z tego ważny dla budowy systemu wniosek:

Wobec zagwarantowanego Ustawą szerokiego stopnia samorządności szkól wyższych, próba zewnętrznej oceny poziomu realizacji jednej z funkcji uczelni – jakości kształcenia – może być potraktowana przez środowisko akademickie jako naruszenie autonomii.

Ustawa o szkolnictwie wyższym nie różnicuje uczelni na akademickie i zawodowe czy nieakademickie. Mówi się w niej o studiach magisterskich i studiach zawodowych, prowadzonych w uczelniach o charakterze akademickim. Szkoły niepaństwowe o statusie szkół publicznych funkcjonują na podstawie tej samej Ustawy.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>