Amerykański system szkolnictwa wyższego z perspektywy historycznej

Amerykańskie szkolnictwo było zawsze systemem mieszanym, chociaż typ własności (prywatna – publiczna) i źródła finansowania (prywatne – publiczne) i ich wzajemne relacje zmieniały się w czasie. Powstanie pierwszych dziewięciu kolonialnych uczelni, poczynając od Hamrdu w 1656 roku, było – z jednym wyjątkiem – rezultatem inicjatyw po części prywatnych, a po części publicznych (zob. tabela 4).

Po okresie kolonialnym instytucje prywatne powstawały przede wszystkim w wyniku inicjatyw organizacji religijnych. Początkowo uczelnie chronione były przed przejęciem przez państwo, na drodze sądowej, tak, jak miało to miejsce w przypadku college’u Darthmuth (1819), kiedy to podpisano prywatną umowę dotyczącą założenia tej uczelni.

Pierwszymi uniwersytetami powstałymi z inicjatywy stanowej były: Georgia (1785) i North Carołina (1795). Pomimo tego, iż obie szkoły stanowiły własność stanową, ich rady powiernicze od samego początku cieszyły się dużą niezależnością. Uczelnie powstały według modelu college’ów kolonialnych – zgodnie z wcześniejszą tradycją względnie niezależnych od kontroli publicznej – i zapoczątkowały nową tradycją niezależnych uczelni publicznych. Dzięki polityce rządu federalnego sektor ten w sposób znaczący uległ wzmocnieniu w dwu dziedzinach: przyznawania funduszy federalnych na podstawie oceny poszczególnych naukowców przez szereg publicznych „fundacji” (II wojna światowa) i przyznawania wsparcia bezpośrednio studentom, a nie szkołom (szczególnie projekt ustawy z końca II wojny światowej i ustawa o szkolnictwie wyższym z 1972).

Na szczeblu stanowym – szczególnie w latach siedemdziesiątych – wystąpiła tendencja wzrostu liczby studentów w sektorze publicznym. Tendencja ta pojawiła się wraz z przekształcaniem nauczycielskich college’ów stanowych w uczelnie typu comprehmm i uniwersytety oraz szybkim rozwojem systemu college’ów komunalnych. Uczelnie z tego sektora są na ogół poddane większej kontroli aniżeli inne szkoły dotowane ze środków publicznych, powstałe wcześniej i mające większą tradycję niezależności, ale mimo to te pierwsze działają pod zarządem rad powierniczych i cieszą się pewną niezależnością.

Publiczne uczelnie typu comprthensm były pierwotnie nauczycielskimi college’ami stanowymi, które wzbogaciły znacznie zakres oferowanych programów, college’e nauczycielskie były w przeszłości jednolicie zarządzane przez stanowe rady edukacji, które nadzorowały także szkoły niższego poziomu. Stanowa rada edukacji traktowała w jednolity sposób ich zadania (kształcenie nauczycieli) oraz sprawowała ścisłą kontrolę poszczególnych wydatków z budżetu uczelni. Większość uczelni comprehensm odeszła znacznie od tego modelu i obecnie ma własne rady powiernicze. Proces ten jednak był powolny i stare wzorce kontroli pozostawiły swój ślad do dziś.

Blisko połowę college’ow lokalnych utworzono według modelu szkoły średniej – z wybieralną radą powierniczą i ścisłą kontrolą administracyjną. Pozostałe czerpały z doświadczeń z prywatnych college’ow liberal arts o mniejszym stopniu selektywności, z nominowanymi członkami zarządu (wywodzącymi się przeważnie z lokalnych środowisk) i o mniejszym nacisku na szczegółową kontrolę administracyjną. Te dwa potężne sektory szkolnictwa publicznego mają więc jako instytucje publiczne silne historyczne podstawy,

Ostatnio wzmożono kontrolę publiczną zarówno w stosunku do college’ow komunalnych, jak i – choć w mniejszym stopniu – typu comprehensive. Było to konsekwencją następujących zjawisk: zaangażowania znacznych funduszy i zwiększenia liczby studentów, czemu towarzyszył wzrost społecznego zainteresowania polityką rekrutacji: większego zainteresowania rynkiem pracy przez poszczególne działy gospodarki: rosnącej sprawności rządów w zakresie nadzorowania procesów finansowania i funkcjonowania uczelni. W efekcie powstał system mieszany: prywatno-publiczny, Miał on swe źródła w następujących zjawiskach:

Amerykański system szkolnictwa wyższego z perspektywy historycznej cz. II

– 1. Reformacja protestancka. Wiązała się z nią ochrona uczelni przed wpływem państwa oraz gildii (duchownych bądź akademickich) i skoncentrowanie władzy w rękach władz świeckich.

Pierwszym modelem zarządzania tego typu był model kalwiński, importowany do USA ze Szkocji. W wyniku jego zastosowania w uczelniach amerykańskich ukształtowały się silne rady powiernicze, silna władza odpowiedzialnych przed władzą stanową prezydentów uczelni.

z. Mająca silne poparcie tendencja separacji kościoła i władz stanowych od instytucji szkolnictwa wyższego, które często wywodziły się z kościoła, a następnie uzyskiwały autonomię.

– 3. System, w którym władze każdego z 50 stanów odpowiadają za edukację u siebie (rząd federalny nie ponosi za nią odpowiedzialności).

– 4. Upowszechnienie koncepcji „partycypacji w zarządzaniu” pracowników akademickich, poczynając od Amerykańskiego Stowarzyszenia Profesorów Uniwersytetów utworzonego w J 915 roku.

– 5. Prawo podatkowe, które stymuluje przekazywanie prywatnych darowizn (także darów rzeczowych) i zwolnienia podatkowe zarówno publicznych, jak i prywatnych uczelni z tytułu posiadania nieruchomości.

– 6. Długa tradycja prywatnego udziału w prywatnych czy nawet publicznych inicjatywach (szczególnie dotyczących szkolnictwa wyższego). De Tocqueville wcześnie odnotował dążenie Amerykanów do „poświęcania swego czasu i własności na rzecz dobrobytu państwa”. Z 20 uniwersytetów posiadających największy majątek – trzy są publiczne (każdy z nich tworzy system kampusów) – Teksas, Teksas AM i Kalifornia. Z 20 kampusów wiodących pod względem wysokości otrzymywanych darów i zapisów 6 jest publicznych – Minnesota, Illinois, Kalifornia, Los Angeles, Michigan, Kalifornia-Berkeley oraz Ohio State (Brakeley, Jones 1987).

– 7. Decyzje wynikające z państwowej polityki szczebla centralnego: (a) dotyczące traktowania szkolnictwa wyższego jako głównego instrumentu realizacji badań podstawowych i – w rezultacie – wspieranie go zarówno przez instytucje rządowe (agencje), jak i prywatne fundacje: (b) dotyczące finansowania szkolnictwa bezpośrednio poprzez studentów lub poprzez instytucje szkolnictwa.

– 8. Sukces systemu prowadzący do jego utrwalenia się. Działa on lepiej w ramach faktycznej niezależności. Oprócz innych konsekwencji, sens niezależności dotyczy tego, co Harvey Leibenstein (1980) nazywa „czynnikiem x-efektywności”, czyli morale przedsięwzięcia.

– 9. Rola absolwentów, instytucji i szkolnictwa wyższego o wyższym stopniu selektywności (zarówno publicznych, jak i prywatnych) we wspieraniu niezależności swoich byłych uczelni, politycznie i finansowo.

– 10. Amerykańska nieufność zarówno do publicznych agencji, jak i publicznej kontroli.

– 11. Ograniczenia przyjęte przez władze państwowe w sprawowaniu należnej im władzy4 Bóg nie obdarzył instytucji szkolnictwa wyższego niezależnością: po części zgodziło się na nią społeczeństwo, po części wywalczyły ją swą działalnością same uczelnie.

– 12. Rynek studentów, który decyduje o rozmiarach uczelni, ich wewnętrznej strukturze i uzyskiwaniu finansowego wsparcia w postaci czesnego i dotacji stanowych. Rolę tego czynnika dostrzegają zarówno same instytucje, jak i władze stanowe.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>